Zamonaviy odamlar qoaE~lda emas, koaE~proq kompyuterda yozishga intilishadi. Yangi texnologiya vositalarini bilganlar uchun bu nihoyatda oson va qulay usul. Bir tekisdagi harflar ish natijasini yanada goaE~zalroq qilib koaE~rsatadi. XX asrda yozuv mashinkalari va kompyuterlar kundalik hayotimizga shiddat bilan kirib keldi. Yozish va nashr qilish jarayonlari bir necha baravar osonlashdi, tezlashdi.
Biroq vaqt oaE~tib bildikki, baribir, \"tabiiy\" yozuvning qadri yuqori ekan. Ammo taraqqiyot gaE~ildiraklari har qachongidan tez aylanayotgan vaqtda qoaE~lda yozish haqida gapirish oaE~rinlimi?

Xohlagancha oaE~zgartir, chop et
Bugungi kunda odamlardagi harakatchanlik va faollik 20-30 yil avvalgi vaqtlarga qaraganda ancha yuqori darajada. Turmush tarzimiz, jamiyatdagi ayrim qonuniyatlarning oaE~zi shunga majbur qiladi. Razm solsangiz, hatto maktab oaE~quvchisi ham \"ishlari koaE~pligi\" haqida gapiradi.

Kompyuter - insonlarning ana shu koaE~pdan-koaE~p yumushlari qatori yozuv bilan bogaE~liq ishlarini ham yengillatgan kashfiyot boaE~ldi. Uning vazifasi koaE~p: qogaE~oz-qalam, daftar, yon daftar, kitob, pochta...

Kompyuterda yozish qulay. Unda xatolarni ortiqcha ovoragarchiliklarsiz tuzatish mumkin. Boshqatdan yozish, koaE~chirib chiqish tashvishi bu kenglikda mavjud emas. Har gaE~ijimlangan qogaE~ozga ham odam achinib oaE~tirmaydi. Tez yozish qoaE~lingizdan kelsa boaE~lgani, ishingiz bir zumda bitadi. Harflarning shakli-shamoyili, hajmini, matn koaE~rinishini oaE~zingizga qulay tarzda oaE~zgartirib olaverasiz. Bir soniyada ularning bir necha tavsiya etilgan nusxalari bilan tanishib, ma\'qulini tanlayverasiz. Unda tayyor matnni saqlab qoaE~yib, uni yuz bor, ming bor qayta-qayta chop etish imkoni bor. Bu ishlarni qoaE~lda bajarish ancha vaqt talab etadi. Ish unumdorligi ham shunga yarasha, albatta.

QoaE~lda yozish ... yodgorlik yoki tanganing ikkinchi tomoni
Inkor etmang, qoaE~lda yozilgan maktub insonga kompyuter \"mahsuloti\"dan koaE~ra iliqroq tuyuladi. Har qalay yozuv taxminan 5000 yillik yodgorlik. U insoniyatning eng qimmatli bilimlarini makondan makonga, davrdan davrga olib oaE~tishga xizmat qilgan.

Olimlar zamonaviy odamlarning borgan sari yozuvdan uzoqlashib ketayotganini ta\'kidlashmoqda. Negaki, bu borada amaliyot kam. Deyarli barcha ma\'lumotlar qoaE~limizga tayyor - yozilgan holda kelib tushadi. Psixologlarning aytishicha, yozmaydigan odamlarda barmoqning nozik harakatlari bilan bogaE~liq miya qismlari oaE~zining hayotiy faoliyatini yoaE~qota boradi. XIX-XX asrda ziyoli qatlam vakillari har kuni oaE~rtacha 1 soat vaqtni xatlarga javob yozishga ajratgan, nimalarnidir qoralab qoaE~ygan. Hozir-chi?

Hozir agar yozish kerak boaE~lsa, kompyuterga yuguramiz. Rus akademigi, grafika dizayni boaE~yicha mutaxassis Yevgeniy Dobrovinskiyning aytishicha, kompyuterda barmoqlar qoaE~lda yozgandagidek nozik harakat qilmaydi, ular ancha qoaE~pollashadi. Muvofiq ravishda dunyoni qabul qilish jarayoni ham shunga moslanib qoladi. ToaE~gaE~ri, olimlar buni qat\'iy xulosa sifatida bayon etishmaydi. Ammo  ba\'zi universitetlarda kalligrafiya oaE~qituvchilari oaE~z oaE~quvchilaridan chiroyli yozuvni emas, hech boaE~lmaganda bir haftada ikki soat qoaE~lda yozishni talab qilishadi. Bu bejiz emasdir, axir.

Yana bir masala...
Inson miyasi 80-90 foiz ma\'lumotlarni aynan koaE~z orqali qabul qiladi.

Jahon boaE~yicha olingan statistik ma\'lumotlarga qaraganda, sayyoramizdagi har uchinchi odam yaxshi koaE~ra olmaydi. Zamonaviy dunyoda insonning ikki hamrohi - kompyuter va televizor turli koaE~z kasalliklarini keltirib chiqarayotganligi sir emas. Raqamlarda keltirilishicha, koaE~z kasalliklarining eng koaE~p tarqalganlari bu uzoqni koaE~rmaslik va miopiya. Sayyoramiz miqyosida olganda bu xastaliklar 30 foiz odamda uchrar ekan. Ularning aksariyati rivojlangan mamlakatlar hissasiga toaE~gaE~ri keladi. Eng yomoni, har yili mazkur kasallikdan aziyat chekayotganlar safi yoshlar, talabalar, maktab oaE~quvchilari - kompyuterning eng faol foydalanuvchilari hisobiga kengayib bormoqda.

Yozish oson, xato qilish ham
OaE~zDJTUda dars beruvchi yaponiyalik Yamamota Xitomining aytishicha, hozirgi paytda yapon yoshlari texnik vositalar orqali xabarlashishga, ma\'lumot almashishga shu qadar oaE~rganganki, hatto ierogliflarni oaE~qiy oladi-yu, ammo yozolmaydigan boaE~lib qolgan. Bilasizki, ierogliflarda har bir kichik belgi ham katta ma\'no tashiydi. Shu sababli ularni mukammal oaE~zlashtirmagan kishi xatoga yoaE~l qoaE~yishi aniq. An\'analar, madaniyatlar yoaE~qolib ketayotgan bugungi sharoitda yoza olmaydigan avlodning paydo boaE~lishi jiddiy muammo sanaladi.

Jamiyatimizdagi ijodA-kor va mutaxassislarning ham katta qismi kompyuterda ishlaydi. Ularning aksariyati ekrandagi bir tekis matn koaE~zni aldashi haqida aytadi. Dona-dona terilgan harflarda qusur koaE~rinmaydi. Oqibatda esa jiddiy xatolarga yoaE~l qoaE~yiladi. Shu sababli rahbarlar garchand qoaE~llarida yozmasalar-da, matnA-ning qogaE~ozga chiqarilgan nusxasini, albatta, oaE~qiydilar.

Harflarni yozib, his eting
Chiroyli yozish qadimdan alohida san\'at hisoblanib kelgan. Bu san\'at turi kalligrafiya, SharqA-da xattotlik, deb atalgan. Uni egallamoqchi boaE~lganlar birgina nuqta qoaE~yishni oylab oaE~zlashtirishlariga toaE~gaE~ri kelgan. Shundan soaE~nggina harflarning boshqa belgilariga oaE~tilgan. Ushbu mashaqqatli mehnat ta\'siri Iogann Guttenberg qirA-qibA- olgan harflarda ham koaE~rinadi. - Biz kompyuterda foydalanadigan shriftlar terilgan shriftlardir - ular qoaE~lyozma harflardan kelib chiqadi, - deya yuqoridagi fikrini davom ettiradi  grafika dizayni mutaxassisi. - Yozma harfA-lar izi barcha zamonaviy shriftlarda mavjud. Ammo ularni koaE~rish orqali qabul qilish boshA-qa narsa, qoaE~l orqali his qilish esa mutlaqo boshA-qa. QoaE~lda yozgandan soaE~nggina dizaynerlar kompyuterdagi shriftlar tuzilmasini yaxshiroq tushuna boshlaydilar, ularni yuqori malaka bilan tanlashning uddasidan chiqishadi.

QoaE~lda yozish yoaE~qolmaydi
Xorij kompaniyalari mutaxassislardan kompyuter ishini mukammal bilishni talab etadi. Shunday boaE~lsa-da, ularning aksariyati yangi xodimni qabul qilishda mavjud hujjatlarni qoaE~lda toaE~ldirib berishni soaE~rashadi. Bu bejiz emas. ToaE~ldirilgan hujjatlar grafolog mutaxassislarga oaE~rganish uchun beriladi va ular xodimni ishga qabul qilish yoki  qilmaslik haqida oaE~z xulosalarini beradilar.

E\'tibor bergan boaE~lsangiz, oaE~qituvchi oaE~quvchilarning yozuviga qarab vazifa beradi. Chiroyli yozuvchi oaE~quvchilarga odatda mas\'uliyatliroq ishlar yuklanadi. 268-maktab direktorining oaE~quv-uslubiy ishlar boaE~yicha muovini, ona tili va adabiyoti fani oaE~qituvchisi Sora Valiboevaning aytishicha, yozuvi bir tekis boaE~lmagan bolalarning xulqi yomon, salbiy xislatlari koaE~p deb boaE~lmaydi, ammo chiroyli yozadigan oaE~quvchilarda did, ziyraklik, e\'tiborlilik, nafislik boshqalarga nisbatan yuqoriroq darajada boaE~ladi. Bu holat hatto oaE~qituvchilar orasida ham kuzatiladi. Dastxati ravon oaE~qituvchilarning ishda faolligini, dunyoqarashi kengligini, tashqi qiyofasida ham orastalikni payqash mumkin. Ehtimol, bu tasodifdir. A"Qanchadan-qancha daftarlar, shu asnoda yozuvlar koaE~zimdan oaE~tgan. Hozir bir qarashda, garchi mutaxassis boaE~lmasam-da, yozuv egasi kimligini aytib bera olaman. Masalan, shaxsan oaE~zimning yozuvim bolalar yozuviga biroz oaE~xshashib ketadi. Aytishlaricha, xarakterimda ham bola tabiatlilik belgilari bor ekanA", - deydi qariyb 25 yillik tajribaga ega pedagog.

Demak, yozuv inson ichki olamining, tabiati va xarakterining maaE?lum bir ifodasi sifatida qabul qilinadi. ToaE~gaE~ri, endi qoaE~lda yozib aEsulgurolmaymizaEt. Taraqqiyot sabab vujudga kelgan faoliyat turlari, ayrim jarayonlarning jadallashgani klaviaturadagi barmoq oaE~yinini tezlashtirishga majbur qiladi. Lekin odamlar texnikaning rivojlanganligi, nashrlarning turli shaklA-da taqdim etilayotganiga qaramay, baribir, kitob oaE~qishning oaE~z zavqi borligini aytishadi. Yozuv ham xuddi shunday. U insoniyatga ming yillar mobaynida hamrohlik qildi. Va yana minglab yillar davomida unga yelkadosh boaE~ladi.

Nargiza ToaE~xliyeva
aEsMa\'rifataEt gazetasidan olindi.











